Co zostało po miejskich gazowniach?

Gazownia była kiedyś jednym z tych zakładów, bez których duże miasto po prostu nie działało. Zanim gaz ziemny zaczął płynąć magistralami z krajowych złóż i importu, paliwo wytwarzano na miejscu, przede wszystkim przez suchą destylację węgla kamiennego. Z zakładu wychodził gaz do latarni, mieszkań i fabryk, ale pozostawały też koks, smoła pogazowa, woda amoniakalna i inne produkty uboczne. Dlatego gazownia potrzebowała nie jednego budynku, lecz całego zespołu: piecowni, aparatowni, odsiarczalni, kotłowni, magazynów węgla, bocznicy kolejowej oraz wielkich zbiorników wyrównujących ciśnienie w sieci.

Po większości miejskich gazowni nie zachowały się kompletne zakłady. Zostały fragmenty. Czasem są to efektowne ceglane rotundy, czasem niepozorna hala ukryta między nowszymi budynkami, a czasem jedynie nazwa ulicy – Gazowa, Gazownicza czy Gazownia. Najciekawsze przykłady pokazują jednak coś więcej: jak infrastruktura techniczna z XIX wieku została wchłonięta przez współczesne miasta.

Od fabryki gazu do zabytku techniki

Pierwsze miejskie gazownie na ziemiach dzisiejszej Polski powstawały przede wszystkim w połowie XIX wieku. Ich rozwój był związany z oświetleniem ulic. Elektryczność nie była jeszcze realną alternatywą, a lampy olejowe i naftowe dawały słabsze światło i wymagały pracochłonnej obsługi.

Dobrym przykładem jest Kraków. Gazownię przy dzisiejszej ul. Gazowej 12–16 wybudowano w latach 1856–1857 dla Niemieckiego Kontynentalnego Towarzystwa Gazowego z Dessau. Pierwsze lampy gazowe na Rynku Głównym zapłonęły 22 grudnia 1857 r. Początkowo gaz był przeznaczony właściwie wyłącznie do oświetlenia. Dopiero później zaczęto sprzedawać go do gotowania, podgrzewania wody i ogrzewania mieszkań.

Krakowski zakład nie był tylko piecownią. Miał własne ujęcie wody, wieżę ciśnień, bocznicę kolejową prowadzącą do stacji Grzegórzki oraz trzy cylindryczne gazometry. Te ostatnie nie przetrwały. Zachowały się natomiast m.in. budynki administracyjne, budynek mieszkalny z ogrodem, laboratorium, dawna świetlica robotnicza, nowa kotłownia oraz fabryka gazu wodnego. Produkcję gazu zakończono tam w 1968 r., a od 1982 r. gaz ziemny stał się jedynym paliwem zasilającym krakowską sieć gazową.

Podobny proces można prześledzić w Warszawie. Pierwsza gazownia powstała w 1856 r. na Powiślu, przy ul. Ludnej. Szybko okazała się za mała. Budowę drugiego zakładu przy ówczesnej ul. Dworskiej, dzisiejszej Kasprzaka, rozpoczęto w 1886 r., a Gazownia na Woli ruszyła w 1888 r.

Lokalizacja nie była przypadkowa. Gazownia zużywała ogromne ilości węgla, więc dostęp do kolei był równie ważny jak dostęp do miejskiej sieci gazowej. Na Woli powstały bocznice i rozbudowany kompleks obejmujący m.in.:

• piecownię, w której otrzymywano gaz z węgla,
• aparatownię i instalacje oczyszczające,
• odsiarczalnię,
• kotłownię z kominem,
• wieżę ciśnień,
• fabrykę chemiczną,
• warsztaty i wozownię,
• zbiorniki gazu.

Szczególnie charakterystyczne są dwie ceglane Wolskie Rotundy. W ich wnętrzu znajdowały się stalowe, ruchome zbiorniki. Taki gazometr zmieniał swoją objętość zależnie od ilości przechowywanego gazu, a przy okazji pomagał utrzymywać odpowiednie ciśnienie w sieci. Dzisiejsza monumentalna ceglana obudowa nie była więc samym zbiornikiem – otaczała właściwą konstrukcję magazynową.

Zakład na Powiślu zamknięto w 1930 r., natomiast Wola pozostała głównym zapleczem gazowym Warszawy. Rotundy pełniły pierwotną funkcję do lat 70. XX wieku, kiedy rozwój dostaw gazu ziemnego sprawił, że lokalne magazynowanie gazu w tej formie przestało być potrzebne.

To właśnie przejście z gazu węglowego produkowanego w mieście do gazu ziemnego przesyłanego rurociągami przesądziło o losie starych gazowni. Nie zamykano ich dlatego, że przestał być potrzebny gaz. Przestała być potrzebna lokalna fabryka gazu.

Warszawa, Kraków, Poznań, Łódź – zostało więcej niż kominy

Najłatwiej rozpoznać dawną gazownię po gazometrze, ale skupianie się wyłącznie na zbiornikach prowadzi do błędnego obrazu. W wielu miastach gazometry rozebrano, podczas gdy znacznie bardziej wartościowe technologicznie budynki przetrwały.

W Poznaniu zespół dawnej Gazowni i Wodociągów Miejskich przy ul. Grobla 15 obejmuje zabudowę datowaną na okres 1853–1908. Kompleks znajduje się w rejestrze i ewidencji zabytków. Sama lokalizacja sporo mówi o XIX-wiecznej logice infrastruktury: zakłady techniczne lokowano w pobliżu wody, terenów przemysłowych i dróg transportowych, a jednocześnie na obrzeżach ówczesnej zwartej zabudowy. Miasto później obrosło je ze wszystkich stron.

W Łodzi decyzję o zastąpieniu lamp olejowych oświetleniem gazowym podjęto w marcu 1864 r. Pod gazownię wyznaczono teren przy ul. Targowej, blisko szybko rozwijających się fabryk i kolei. W 1867 r. zawarto kontrakt z przedsiębiorstwem reprezentowanym przez Williama Cartwrighta Holmesa. Koncesja miała obowiązywać przez 40 lat.

Takie szczegóły są ważne, bo pokazują, czym naprawdę były miejskie gazownie. Nie były zwykłymi fabrykami sprzedającymi produkt na wolnym rynku. Stanowiły część systemu usług miejskich. Gazownia, sieć rur i latarnie funkcjonowały jako jedna infrastruktura. Miasto negocjowało liczbę lamp, warunki dostaw, ceny i okres obowiązywania koncesji.

Po dawnych zakładach zostały też elementy mniej widowiskowe niż wielkie hale: domy pracownicze, laboratoria, warsztaty, portiernie, ogrodzenia, bramy i fragmenty torów. W Krakowie do dziś przetrwał chociażby budynek mieszkalny przeznaczony dla pracowników gazowni przy ul. Gazowej 12, wzniesiony w latach 1907–1908.

To dobry sposób czytania takich miejsc. Jeżeli obok dawnej hali znajdują się dom pracowniczy, budynek administracyjny, kotłownia, warsztat i pozostałości bocznicy, nie patrzymy na przypadkowy zbiór ceglanej architektury. Patrzymy na fragment samowystarczalnego zakładu przemysłowego, który musiał przez całą dobę produkować i dostarczać paliwo dla miasta.

Nie wszystkie relikty udało się uratować. Część gazometrów rozbierano jeszcze w okresie PRL, inne znikały przy kolejnych inwestycjach. Problem polega również na tym, że przemysłowa architektura długo była traktowana jako mniej wartościowa od kamienic, pałaców czy świątyń. Dopiero później zaczęto chronić nie tylko efektowną elewację, lecz także układ technologiczny zakładu.

I właśnie ten układ ma największą wartość poznawczą. Sama administracyjna willa może być ładnym zabytkiem. Dopiero zestawiona z piecownią, zbiornikiem, odsiarczalnią i torami wyjaśnia, jak produkowano i rozprowadzano gaz.

Adaptacja dawnej gazowni nie zaczyna się od projektu loftów

Ceglana hala z XIX wieku wygląda na idealny materiał na mieszkania, muzeum, biura albo gastronomię. W praktyce teren dawnej gazowni jest jednym z bardziej wymagających typów nieruchomości poprzemysłowej.

Pierwsza trudność to ochrona konserwatorska. Jeżeli budynek albo cały zespół jest wpisany do rejestru zabytków, inwestor nie może swobodnie usuwać ścian, powiększać otworów okiennych czy rozebrać elementów uznanych za część historycznego układu. Nawet obiekt znajdujący się jedynie w ewidencji zabytków wymaga uwzględnienia ograniczeń na etapie przygotowania inwestycji.

Drugi problem jest poważniejszy: grunt.

Gazownie pracujące na węglu wytwarzały smołę, związki amoniaku i wiele innych substancji ubocznych. Dlatego przed zmianą dawnego terenu przemysłowego w osiedle mieszkaniowe nie wystarcza opinia architekta ani obejrzenie fundamentów. Trzeba sprawdzić historię działalności oraz stan gleby i ziemi.

W Polsce obowiązuje rozporządzenie Ministra Środowiska z 1 września 2016 r. w sprawie sposobu prowadzenia oceny zanieczyszczenia powierzchni ziemi. Tereny, na których działalność przemysłowa zakończyła się przed 30 kwietnia 2007 r., mogą również podlegać procedurom dotyczącym historycznego zanieczyszczenia powierzchni ziemi. Rejestr takich zanieczyszczeń prowadzi Generalny Dyrektor Ochrony Środowiska, a sprawami remediacji zajmują się regionalni dyrektorzy ochrony środowiska.

W przypadku dawnych gazowni badania powinny być planowane pod rzeczywisty proces technologiczny. Szczególnego zainteresowania wymagają miejsca, gdzie znajdowały się:

• zbiorniki i instalacje smołowe,
• oczyszczalnie gazu,
• piecownie,
• magazyny produktów ubocznych,
• odstojniki,
• miejsca przeładunku węgla i koksu,
• podziemne zbiorniki oraz kanały technologiczne.

To często najbardziej irytujący etap rewitalizacji: budynek może wyglądać świetnie, dokumentacja konserwatorska może być kompletna, a dopiero badania gruntu ujawniają problem, który wpływa na sposób fundamentowania, zagospodarowanie terenu albo konieczność remediacji. Dlatego kupowanie dawnej nieruchomości gazowniczej wyłącznie na podstawie stanu budynków jest poważnym błędem.

Trzecie ograniczenie dotyczy samych konstrukcji. Gazometry były projektowane jako urządzenia techniczne, a nie budynki mieszkalne. Wielkie hale często mają doskonałą przestrzeń, ale jednocześnie niedostateczną izolacyjność cieplną, trudny podział kondygnacji, ograniczoną powierzchnię okien albo konstrukcję, której nie da się dowolnie obciążać. Adaptacja jest możliwa, lecz zachowanie historycznej bryły potrafi być znacznie droższe niż budowa od podstaw.

Dlatego najlepsze realizacje nie próbują na siłę zrobić mieszkań z każdego obiektu. Część budynków lepiej nadaje się na muzeum, ekspozycję techniki, gastronomię, biura, pracownie albo przestrzeń wydarzeń, a funkcje mieszkaniowe można lokować w nowych obiektach powstających obok historycznego zespołu.

W Warszawie część dziedzictwa gazowniczego można już poznawać w Muzeum Gazowni Warszawskiej, funkcjonującym w dawnym kompleksie na Woli. W Krakowie dawna gazownia pozostaje elementem Krakowskiego Szlaku Techniki. To rozsądniejszy kierunek niż zachowywanie pojedynczej fasady i usuwanie wszystkiego, co tłumaczyło pierwotną funkcję miejsca.

Przy oglądaniu dawnych gazowni w innych polskich miastach dobrze stosować prostą kolejność: najpierw ustalić datę powstania zakładu, później odtworzyć układ technologiczny, a dopiero na końcu sprawdzić współczesne wykorzystanie. Dzięki temu ceglana rotunda przestaje być „ładnym starym budynkiem”, a zaczyna być częścią systemu, który przez dziesięciolecia zasilał całe miasto.

Więcej na ten temat na stronie: https://po-polsce.pl

FAQ – najczęstsze pytania o dawne gazownie miejskie

Czy gazometr i gazownia to to samo?
Nie. Gazownia była całym zakładem produkującym i oczyszczającym gaz. Gazometr był zbiornikiem służącym do jego magazynowania oraz wyrównywania pracy sieci.

Z czego produkowano dawny gaz miejski?
Przede wszystkim z węgla kamiennego poddawanego suchej destylacji. Powstawał gaz węglowy, a wraz z nim m.in. koks, smoła i woda amoniakalna. W części zakładów wytwarzano również gaz wodny.

Dlaczego miejskie gazownie przestały produkować gaz?
Decydujące było przejście na gaz ziemny dostarczany systemem rurociągów. Produkowanie gazu z węgla w środku miasta stało się technologicznie i ekonomicznie nieuzasadnione, a zakłady zajmowały duże, coraz cenniejsze tereny.

Czy w Polsce zachowały się kompletne gazownie z XIX wieku?
Najczęściej zachowały się jedynie części większych zespołów. W Warszawie przetrwało wiele obiektów dawnej gazowni na Woli, w tym charakterystyczne rotundy. W Krakowie zachowały się m.in. budynki administracyjne, laboratorium, kotłownia i fabryka gazu wodnego, ale nie przetrwały trzy dawne gazometry.

Czy dawne gazownie można bez problemu przerabiać na mieszkania?
Nie. Najpierw trzeba sprawdzić ochronę konserwatorską, konstrukcję budynków oraz stan gruntu. Historia produkcji gazu z węgla oznacza, że kwestii możliwych historycznych zanieczyszczeń nie wolno pomijać.

Czy teren dawnej gazowni automatycznie oznacza skażoną ziemię?
Nie. Sam fakt dawnej działalności nie przesądza wyniku badań. Jest jednak wystarczającym powodem, aby przed zmianą sposobu użytkowania przeanalizować historię procesów technologicznych i zaplanować badania miejsc, w których znajdowały się instalacje mogące powodować zanieczyszczenie.

Od czego zacząć, jeśli chcemy sprawdzić historię konkretnej miejskiej gazowni?
Najpierw trzeba ustalić pierwotne granice zakładu i rozmieszczenie jego instalacji, korzystając ze starych planów, ewidencji zabytków i dokumentacji technicznej. Dopiero potem warto oceniać pojedyncze budynki. Najczęstszy błąd to odwrotna kolejność: zachwycić się jedną ceglaną halą i pominąć resztę terenu. W przypadku planowanej inwestycji pierwszeństwo ma dodatkowo sprawdzenie rejestru zabytków oraz historii zanieczyszczenia gruntu – zanim powstanie projekt adaptacji i zanim zostaną wydane pieniądze na koncepcję, której później nie da się zrealizować.